موضوعات سیاسی به سینمای کمدی پناه برده‌اند

سینمای سیاسی یکی از موضوعات مرتبط سینما در سراسر جهان است. گاهی آثاری هستند که در دسته بندی سیاسی قرار نمی گیرند یا برعکس. نظرات در مورد سیاسی بودن یا نبودن فیلم متفاوت است، اما ما یک سوال مبرمتر داریم.

به گزارش روزنامه خبر روزانه شرق وی نوشت: در سینمای ایران چگونه می توان فیلم سیاسی ساخت و آیا در سال های اخیر فیلم های صرفا سیاسی در سینمای ما ساخته شده است سوالی است که فیلمسازان ایرانی پاسخ های متفاوتی برای آن دارند. محمدمهدی عسگرپور، تهیه کننده و کارگردان سینما معتقد است که مضامین سیاسی در خوانش های رسمی چندان شناخته شده نیست. وی در سخنان خود به انواع دیگر فیلم ها اشاره کرد که سعی در نگاهی به برخی مسائل سیاسی داشتند.

نظرات در مورد چگونگی ساخت یک فیلم سیاسی متفاوت است. برخی معتقدند خوانش رسمی رویدادهای سیاسی برای ساخت چنین فیلم هایی قابل قبول است و برخی دیگر می گویند اساساً در ایران فیلم سیاسی وجود ندارد و فیلم های اجتماعی به اشتباه سیاسی تلقی می شوند. به نظر شما ویژگی های یک فیلم سیاسی چیست؟

سینمای سیاسی یکی از موضوعات مرتبط سینما در سراسر جهان است. گاهی آثاری هستند که در دسته بندی سیاسی قرار نمی گیرند یا برعکس. نظرات در مورد سیاسی بودن یا نبودن فیلم متفاوت است، اما ما یک سوال مبرمتر داریم. زیرا عمدتاً مسائل سیاسی در قرائت های رسمی چندان به رسمیت شناخته نمی شود، اما می توان آنها را از زبان مردم عادی یا لایه های فرهنگی یا لایه های دیگر شناخت. گاهی اوقات حتی اکثر مسائل به اشتباه سیاسی تلقی می شوند. مثلاً در بسیاری از مسائل صنفی موضوعی وجود دارد که گاهی از آن به رفتار سیاسی تعبیر می شود و وقتی وارد بحث می شوید، چه مدرکی نشان می دهد که موضوع سیاسی است؟ گاهی اوقات هیچ پاسخی وجود ندارد. مشخص است که ما در این مباحث مرزبندی چندان مشخصی نداریم، هیچ چیز، اصولاً در این زمینه زیاد کار نکرده ایم. البته به نظر من این به وضوح به بخشی از مجموعه حکمرانی برمی گردد که مفاهیم سیاسی را به عنوان مشکلات طبیعی که در هر جای دنیا ممکن است پیش بیاید نمی شناسد و مشخص نیست که یک سوال سیاسی چه ویژگی هایی دارد. اما به هر حال در همه جای دنیا وقتی قدرت در قالب احزاب تقسیم می شود و اتحادیه های منسجم ایجاد می شود، ممکن است تعارض منافع یا تضادهای دیگری رخ دهد که در برخی از تعاریف رفتار سیاسی تلقی می شود. این در حالی است که در کشور ما همه چیز متفاوت است. اگر کشور احزاب بنیادی نداشته باشد، احزابی که بتوانند با افکار متفاوت عمل کنند و نظرات و انتقادات خود را داشته باشند و پیشنهادات خود را برای اداره دولت مطرح کنند، معمولاً شاهد چنین اتفاقاتی هستیم. به همین دلیل رفتار سیاسی شکل نمی گیرد و در مراحل مقدماتی می مانیم. در کشورهایی که چنین وضعیتی وجود ندارد و بیشتر احزاب تشکیل می شود و اتحادیه ها و اتحادیه ها تشکیل می شود، می بینید که مفاهیم سیاسی به عنوان یک امر طبیعی پذیرفته شده است. یعنی مسئله سیاسی امری شرم آور محسوب نمی شود. نه قبل از انقلاب و نه بعد از انقلاب در کشور ما این اتفاق به صورت انبوه رخ نداده است و افرادی که معتقدند سینمای سیاسی نداریم قطعاً منظور من همان چیزی است که گفتم. به نظر من فیلم سیاسی داشتیم و داریم.

مثل چه فیلم هایی؟

در هر دوره ای فیلم هایی داشته ایم که می توان آن را سیاسی تعبیر کرد و به موضوع خاصی پرداخته است. مثلاً «اطلاعیه ترور» آقای محمدعلی نجفی یا برخی از آثار و فیلم‌های مسعود کیمیا که بعد از سال 1387 با حمایت نهادهای دولتی ساخته شد، یا فیلم‌هایی که درباره گروه‌ها و احزاب خاص ساخته شده است را به یاد دارم. البته ممکن است برخی از این فیلم‌ها در دوره‌ای به مسائل سیاسی پرداخته باشند که ممکن است دوره‌ای دورتر باشد، به دلایل زیادی و به دلایل مختلف، که فکر می‌کنم عمدتاً به ظاهر وزارت رهبری در آن دوره بازمی‌گردد. سال‌ها نمی‌توانستند با مسائل معاصر ارتباط برقرار کنند، حتی برخی از فیلمسازان به بهانه یک موضوع معاصر به دنبال یک موضوع تاریخی می‌رفتند، که در واقع می‌توانست به معنای یک موضوع سیاسی باشد. با توجه به اینکه نظام تولید فیلم در کشور ما مانند بسیاری از امور دیگر از ممیزی وزارت مدیریت وابستگی زیادی به دولت دارد، این محدودیت ها همیشه وجود داشته و بیشتر فیلمسازانی که به دنبال ساخت چنین آثاری بوده اند، به دنبال آن بوده اند. این نگرش را بر اساس حرکت به این سمت استوار کند تا این شکل از فیلمسازی، فیلمنامه‌نویس، تهیه‌کننده و کارگردان خاص خود را پیدا کند که متأسفانه هرگز به جریان اصلی تبدیل نشد. بنابراین در فیلم‌های اجتماعی، کمدی یا انواع ژانرهای سینمایی می‌توان تکه‌های سیاسی را دید. حتی در حوزه نظامی فیلم های زیادی ساخته شده که حتی می تواند به مسائل سیاسی هم بپردازد، چون در آن ساختار می توانستند حرفی برای گفتن داشته باشند و اگر از آن ساختار خارج می شدند شاید آن فرصت برایشان پیش نمی آمد. به همین دلیل ما جزو کشورهایی هستیم که مسائل آن چندان دودستگی ندارد. حتی برخی وقتی می خواهند جنبشی را انقلابی مطرح کنند از این شعار استفاده می کنند. اگر جایی بگوییم، نگفتی سیاست ما همان دین شماست؟ و ما فرض می کنیم که آنها می توانند مناسب باشند. با این حال، وقتی همه مسائل در هم تنیده می شوند، نمی توانید بین آنها تمایز قائل شوید. دیگر نمی توان به تنهایی درباره چگونگی ساخت یک فیلم سیاسی صحبت کرد. مشکلات سیاسی را اکثراً تا سال‌ها دولت‌های متوالی به رسمیت نمی‌شناختند و به همین دلیل سینمای خود را پیدا نکرد.

فیلمسازی را از دهه 60 شروع کردید، زمانی که با اتفاقات سیاسی زیادی مواجه بودیم و البته مدیریت یکی از مراکز مهم فرهنگی یعنی بنیاد سینمایی فارابی را بر عهده داشتید. آیا به عنوان یک فیلمساز تا به حال سعی کرده اید فیلم سیاسی بسازید و با موانعی روبرو شده اید؟ و سپس، به عنوان کارگردان، چه احساسی نسبت به ساخت یک فیلم سیاسی داشتید؟

به عنوان کارگردان باید بگویم که هر کارگردانی گرایش خاص خود را دارد. برخی از افراد از کودکی تمایلات ذهنی پیدا می کنند و برخی بعد از اتفاقات نگرش متفاوتی پیدا می کنند. همه کارگردان ها علاقه ای به ساخت فیلم سیاسی ندارند و بسیاری از کارگردانان مشهور ایران و جهان ممکن است نگرش اجتماعی نسبت به مسائل داشته باشند یا حتی برخی مسائل سیاسی را به خوبی درک کنند و درباره آن صحبت کنند، اما به فیلم های کمدی علاقه مند هستند. انجام دهید به همین دلیل این یک ترجیح شخصی است. ساختن فیلم های سیاسی هرگز موضوع مورد علاقه من نبوده است.

اما گاهی اوقات فیلم های شما تعبیر سیاسی دارند. مثلاً فیلم «مهمان داریم».

این دقیقا همان چیزی است که من در ابتدای سخنرانی خود در مورد آن صحبت کردم. اگر سپهر سینمای سیاسی در کشور ما مانند سایر کشورهای جهان به شکل طبیعی شکل می گرفت، شاید بتوان با شفافیت بیشتری حتی درباره آثارمان صحبت کرد. در مورد «بازدید داریم» برای من اتفاق افتاد و تعابیر مختلفی داشت. گروه فیلم را تجزیه و تحلیل کردند و تحلیل خود را به بالادستی ها ارائه کردند و بعد متوجه شدم که تقریباً همه فیلم ها مفاهیم سیاسی را استخراج کرده اند. از رنگ دیوار گرفته تا تحلیل خانه سه طبقه و تخریب هایی که در خانه رخ داده است. اگر فقط سینمای اجتماعی می ساختم. این دیدگاه در برخی از سریال های من نیز وجود دارد. من خودم معتقدم که در این کشور بزرگ شده ام و گاهی مضامین سیاسی ممکن است ناخواسته در فیلم هایم ظاهر شود. گاهی نقد اجتماعی ما در فیلم هایمان شکل دیگری پیدا می کند. هیچ اشتباهی در آن مورد وجود ندارد. اما این ما را با بحرانی مواجه می‌کند که احساس می‌کنیم دیگر ژانر مهمی در سینما نداریم که کار خودش را انجام دهد یا حتی مشکلی ایجاد کند. ما در حال حاضر با یک سری بحران مواجه هستیم که اگر سریال و فیلم درباره آن زودتر ساخته می شد، شاید در طول زمان شکل دیگری به خود می گرفت.

اما به لحاظ دوره مدیریتم در بخشی از آن در صدا و سیما فعالیت داشتم که البته بیشتر در گروه کودک مشترک بود. در بنیاد سینمایی فارابی مجبورم به آمار تولید فیلم آن دوره روی بیاورم. تا جایی که من به یاد دارم تقریباً همه ژانرها در کشور ما فیلمبرداری شده است. این نگاه مدیریتی که من از آن صحبت کردم همیشه در رابطه با تولید آثار سینمایی وجود داشته است و در طول سالیان متمادی با انواع و اقسام مدیران ناظر و معاونت سینمایی مواجه شده‌ایم که گاهی حتی در مورد یک موضوع جاه‌طلب به نظر می‌رسند، اما در عمل. ممکن است این اتفاق نیفتد. سال 1356 به بنیاد سینمایی فارابی برگشتم. در آن دوره از زندگی سیفول دادا به عنوان دستیار در سینما مشغول به کار بود. تا سال 82 در بنیاد سینمایی فارابی کار می کردم. آن زمان معروف بود که بهترین فیلم های سیاسی یکی دو دهه اخیر در همین زمان ساخته می شود و تعدادی از آنها برای بنیاد سینمایی فارابی ساخته می شود. مجموعه روندهای دولتی در این راستا بود و دیگر تکرار نشد. همین نوع فیلمسازی بود که انتقاد مدیران ارشاد را به دنبال داشت. این سوال باعث شده که هر کارگردانی که می خواهد وارد عرصه ساخت فیلم سیاسی شود همیشه گفت خوان را رد کند.

یادتان هست در آن دوره چه فیلم هایی ساختید؟

باید آمار آن زمان را ببینید. حدس می زنم به خاطر فیلم «خانه ای روی آب» ساخته بهمن فرمان آرا باشد که اتفاقاً در جشنواره فیلم فجر هم مورد توجه قرار گرفت. به خاطر این فیلم زیاد از ما پرسیده شده که چرا به این فیلم توجه کردی؟

معمولاً یکی از مشکلات فیلم‌هایی که سیاسی تلقی می‌شوند، حضورشان در جشنواره‌هایی مانند جشنواره فیلم فجر به دلیل سانسور است. در تمام سال هایی که دبیر جشنواره بوده اید، آیا در جشنواره فیلم فجر با چنین مشکلاتی مواجه بوده اید؟

به‌عنوان منشی سعی می‌کردم از آنچه که فکر می‌کردم درست است دفاع کنم، چه در جشن‌های خانه فیلم، چه در جشنواره فیلم فجر و چه وظایف دیگری که انجام می‌دادم. یادم نمی آید فشاری به من وارد شده باشد که باعث شود فیلمی را کنار بگذارم یا نسبت به فیلمی تعصب داشته باشم. اگر اشتباهی هم بوده، قطعاً از موضع رهبری من بوده است. البته در دوره های مختلف جشنواره فیلم فجر نظراتی وجود داشته و دارد. اما در دوره هایی که دبیر جشنواره فیلم فجر بودم این اتفاق برایم نیفتاد. حتی یادم هست در سالی که من به تازگی مدیرعامل خانه فیلم شدم و زنده امین تارخ هم دبیر جشنواره بود، طبق گفته آن زمان، قرار نبود دو سه فیلم در جشنواره خانه فیلم شرکت کنند. وزیر آموزش و پرورش. زمان البته تاریخچه مفصلی دارد. اما به وضوح به یاد دارم که زمین آشنا ساخته باخمان فرمان آرا یکی از این فیلم ها بود. فیلمی که به نوعی سیاسی به حساب می آمد. آن سال جشن خارج از برج میلاد برگزار شد و مدیران وقت وزارت ارشاد پیغام دادند که اگر فیلم هایی که معتقد بودند مجوز نمایش ندارند در این جشن شرکت کنند، با مشکل مواجه می شویم. . ما استدلال کردیم که برای شرکت در مهمانی خانه سینما مجوز لازم نیست. ما تصمیمی برای گرفتن داشتیم و در نهایت تصمیم گرفتیم از آنچه که فکر می کنیم درست است دفاع کنیم. البته سران ارشاد در این تعطیلات شرکت نکردند و خود این تعطیلات چند ساعت قبل از برگزاری تعطیل شد. زنده یاد امین طرح نیز به عنوان دبیر اجرایی از این ماجرا حمایت کرد. برای اولین بار از روی آرا شورای ایمنی تشکیل دادیم تا نمایندگان صنوف پای آرایی که داده اند ایستادند و از تصمیم آنها حمایت شد. حضور فیلم هایی که سیاسی شده بودند و تصمیم به فیلمبرداری داشتند در این تعطیلات محسوس شد.

انتهای پیام

دکمه بازگشت به بالا