گفت وگوی دینی و تکنولوژی‌های جدید برای بهبود روابط انسانی

این سخنرانی در تاریخ 14 اسفند 1392 در نشست «بهبود روابط انسانی در دوران پسا کرونیک با الهام از آموزه های اسلام و مسیحیت» در سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با حضور دبیر کل جهان ایراد شد. شورای کلیساها و رهبران ادیان توحیدی. خلاصه ای از سخنان وی به شرح زیر است:

ابتدا از برگزارکنندگان محترم و ریاست محترم سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و همچنین میهمانان محترم به ویژه جناب آقای جان ساوکو تشکر می نماییم.(1) “به مدیرکل شورای جهانی کلیساها خوش آمدید. این شورا در حال حاضر یکی از مهمترین مؤسسات مذهبی است و از نظر افرادی که تحت پوشش آن قرار می گیرد، یکی از پرتعدادترین هاست و مهم این است که من گسترده ای دارد. بسیار امیدواریم که این همکاری ها ادامه یابد و تقویت شود.

عنوان آنچه ارائه خواهد شد «گفت و گوی دینی و واقعیت های جدید» یا بهتر است بگوییم «گفت و گوی دینی و فناوری های جدید» است. من سعی خواهم کرد این را با توجه به نسل های جدیدی از فناوری که در سال های اخیر ظهور کرده اند توضیح دهم. این فناوری در واقع دنیای متفاوتی را ایجاد می‌کند که ویژگی‌های آن چندان روشن نیست و به دلیل ناتوانی نظام‌های حقوقی در کنترل و نظارت بر تحولات، درک درستی از ویژگی‌های این فناوری و پیامدهای آن از سوی رهبران دین مهم است.

این مدت‌ها یکی از ایده‌های نوآورانه ویلی برانت بوده است(2) و کاردینال کازارولی(3) هر دو، هر کدام به دلایل خاص خود، خواستار مذاکره با کشورهای پشت پرده آهنین بودند و گفتند که تابوی «مخالفت با هر نوع روابط» باید شکسته شود. ویلی برانت صدراعظم سابق آلمان غربی خواستار گفتگوی سیاسی شد و کاسارالی، معاون وزیر امور خارجه و سپس وزیر امور خارجه و در نهایت وربر واتیکان به گفتگوی مذهبی و کلیسایی راه را برای گفتگوهای بیشتر هموار کرد. از آن زمان، گفت‌وگوی دینی به معنای امروزی‌اش طرفدارانی پیدا کرد و ادامه داد. یکی از دلایل عمده این پیشرفت، نظر مثبت پیشوایان دین بود. از هم پاشیدگی بلوک شرق و تنش ها پیرامون کلیسای کاتولیک و مسائل دیگر باعث تسریع و تعمیق گفت وگوها شده است که برخی همچنان به انتقاد از آن ادامه می دهند، برخی ممکن است انتقاد کنند و آن را بی نتیجه ببینند.

البته حامیان این طرح متوجه هستند که مشکلاتی وجود دارد و این ابتکار می تواند بسیار موفق تر باشد، اما در یک ارزیابی بی طرفانه باید گفت که اگر چنین روندی وجود نداشت، به احتمال زیاد ما بالاتر و برابرتر می شدیم. وضعیت خطرناک باید در نیمه پر لیوان نگاه کرد و نیمه خالی، ارتباط و گفتگو با دیگران برای زندگی در دنیای جهانی ضروری شده است. دنیایی که امورش عمیقاً پیچیده و به هم پیوسته است. البته این ارتباط سخت و گاهی بسیار سخت است. زیرا هر مجموعه در شرایط کاملا متفاوتی زندگی می کند و این باعث تفاوت در برداشت ها و انتظارات می شود.

گفتگوی مذهبی و فناوری های جدید برای بهبود روابط انسانی

انسان‌ها و مجموعه‌های انسانی امروزی بسیار متفاوت‌تر از آن چیزی هستند که قبلاً تصور می‌شد. این امر حتی در جایی که این گروه ها به یک مذهب تعلق دارند نیز صادق است. یک کاتولیک برزیلی یا کوبایی در موقعیتی متفاوت از یک کاتولیک کره ای یا سریلانکا با آلمانی و پرتغالی زندگی می کند.

حال برای موفقیت بیشتر چه کارهایی می توان انجام داد و چه اقدامات مقدماتی انجام خواهد شد. موضوع دیگری است که باید ایجاد شود. بسیاری از ابهامات و بسیاری از علل شکست روشن خواهد شد اگر سوابق دهه های اخیر گفت و گوی دینی به صورت علمی، بی طرفانه و دلسوزانه بررسی شود. با توجه به اندازه شورای جهانی کلیساها، آنها می توانند بیشتر و دقیق تر از دیگران اظهار نظر کنند. به خصوص که این مجلس کلیساهای مختلف مسیحیت را زیر چتر خود دارد و مهم است که زیر چتر کلیساهایی با موقعیت های کاملاً متفاوت قرار دارند.

با توجه به مطالب فوق، هیچ اشاره ای به اهمیت و ضرورت گفت و گوی دینی در این سطح نشده است، در اینجا نویسنده می خواهد بر اساس تحقیقات و تجربیات خود به حوزه دیگری بسیار مهمتر و فوریتر بپردازد. واقعیت این است که ما با یک دنیای کاملاً جدید روبرو هستیم. این عمدتاً به دلیل پیشرفت چشمگیر در زمینه جماعت است، کلیساهای مختلف و متنوعی از مسیحیت زیر چتر خود دارد و مهم است که در زیر این چتر کلیساهایی با موقعیت های کاملاً متفاوت قرار دارند.

با توجه به مطالب فوق در مورد اهمیت و ضرورت گفتگوی دینی در این زمینه، کار دشواری نیست. در اینجا نویسنده می‌خواهد بر روی حوزه دیگری تمرکز کند که بر اساس مطالعات و تجربیاتش بسیار مهم‌تر و فوری‌تر است.

واقعیت این است که ما با یک دنیای کاملاً جدید روبرو هستیم. این امر عمدتاً به دلیل دستاوردهای بزرگ فناوری نانو و توانایی جذب انسان در ابعاد مولکولی و حتی اتمی و همچنین فناوری های جدید در صنایع الکترونیک، رایانه و دیجیتال، هوش مصنوعی و فناوری کوانتومی و توانایی انسان در استفاده از فضا است. اعماق اقیانوس ها این مجموعه تأثیر شدیدی بر محیط زیست، گیاهان، حیوانات و انسان دارد و به دلیل نظارت مستمر دولت ها بر شهروندان، آزادی انسان را تهدید می کند و اصولاً شرایطی را ایجاد می کند که کمتر شناخته شده است. مشکلات ایجاد شده توسط فناوری های جدید.

این با مشکلات زیست محیطی که تاکنون وجود داشته متفاوت است. مشکلاتی مانند گرم شدن کره زمین، ایجاد ترک در لایه اوزون، افزایش نسبت دی اکسید کربن و سایر گازهای سمی در جو زمین، افزایش نیتروژن در خاک و فراوانی باران های اسیدی به دلیل استفاده بیش از حد از کودهای شیمیایی، تجزیه و عدم امکان و بیابان ها، بالا آمدن سطح دریاها و کمبود آب آشامیدنی و امثال آن، همگی از مشکلات زیست محیطی هستند که عامل اصلی آن انسان و خریدهای غیرمسئولانه و گرایش مصرف کنندگان اوست. اما مشکلات جدید معمولا متفاوت هستند. بقا در زمین با چرخه های مختلفی که وجود دارد مرتبط است. این چرخه ها آلودگی ها را تمیز می کنند و عناصر مختلف را به موقعیت اصلی خود باز می گرداند. اما اگر تغییرات مهندسی ژنتیک در گیاهان یا حیوانات یا میکروارگانیسم‌ها و ویروس‌ها احتمالاً در انسان رخ دهد، مشخص نیست که آیا این چرخه می‌تواند به کار خود ادامه دهد یا حداقل با ظرفیت مورد نظر. از آنجایی که او محصولات جدید را نمی شناسد و نمی تواند آنها را تحت تأثیر قرار دهد و اقدامات و واکنش های لازم را ایجاد کند، پس البته مشکل بسیار فراتر است.

اگر ماهیت محصول جدید ناشناخته باشد، بسیاری از اتفاقات غیر منتظره ممکن است رخ دهد. و بیشتر می تواند طبیعت را از راه آهنی که میلیون ها سال روی آن وجود داشته منحرف کند و اساساً راه آهن را نابود کند. وقتی صحبت از هوش مصنوعی در فناوری کنترل و فناوری کوانتومی به میان می آید، این مشکل بسیار غیرقابل پیش بینی تر است. مشکل بزرگ این است که شکاف بزرگی بین چنین رویدادهایی و سیستم های حقوقی موجود وجود دارد، بنابراین فناوری جدید بدون هیچ نظارتی در حال حرکت است و این یک خطر بزرگ و مشترک است. بسیار بعید است که سیستم های حقوقی بتوانند به سرعت خود را با شرایط جدید وفق دهند و در صورت تخلف اقدام کنند. حرکت می کند، منحرف می شود و بیشتر ریل را خراب می کند. وقتی صحبت از هوش مصنوعی و فناوری کنترل با فناوری کوانتومی به میان می آید، مشکل بسیار غیرقابل پیش بینی تر است. مشکل بزرگ این است که شکاف بزرگی بین این نوع توسعه و نظام حقوقی فعلی وجود دارد. بنابراین فناوری جدید بدون هیچ نظارتی در حال پیشرفت است و این یک خطر بزرگ و رایج است. بسیار بعید است که سیستم های حقوقی بتوانند به سرعت خود را با شرایط جدید وفق دهند و همچنین با تخلفات اجرا و مقابله کنند.

ادیان می توانند نقش مهمی در این امر ایفا کنند. سازمان بهداشت جهانی از این واقعیت برای مبارزه با ایدز در دهه های اخیر به ویژه در آفریقا استفاده کرده است. با این حال، آنها معیارهای خاص خود را برای مشروعیت یا عدم مشروعیت پدیده های جدید دارند. این امر برای دو دین اسلام و یهودیت که شریعت و قوانین متفاوتی دارند ممکن است. حتی برای دینی مانند مسیحیت که به عالی ترین ارزش ها، به ویژه خلقت خدا و خود انسان معتقد است، این سؤال بحث برانگیز است. شاید بر این اساس برخی از رهبران مسیحی تخریب محیط زیست را گناهی نابخشودنی می دانستند. البته ادیان تنها زمانی می توانند نظر خود را بیان کنند که ابتدا مشکل و عواقب آن را بدانند و این امر مستلزم گفت و گوی جدی با کارشناسان است.

برای اینکه این کار با جدیت بیشتری انجام شود، خیلی بهتر است که آنها با هم صحبت کنند و برای درک و یافتن راه حل ها همکاری کنند و تا جایی که به ما مربوط می شود تجربیات خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند، مطمئناً ایران می تواند شریک خوبی باشد. به گستردگی نظام فقهی شیعه و قوت و دقت مباحث اصولی آن مربوط می شود. بسیار آموزنده و تعیین کننده در این موارد می تواند «اصول فقه» باشد که بهتر است «منطق فقه» نامیده شود. نگارنده بسیار امیدوار است که در این زمینه گفت‌وگوی بین متکلمان و متخصصان فناوری‌های جدید و همچنین هموطنانمان – مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان – وجود داشته باشد. آژانس ارتباطات احتمالاً بهترین مرکز برای پیگیری این مکالمات است.

پیوست ها:
1- جان اسکوپ
2- ویلی برانت
3- آگوستینا کازارولی

دکمه بازگشت به بالا