کلاچل چل نام یکی از بازی های بومی و محلی ایران است؛ بازی ای گروهی و کم ابزار که در محوطه باز اجرا می شود و مثل بیشتر بازی های روستایی، نسخه مکتوب و یکسانی ندارد. قواعد، تعداد بازیکن و حتی تلفظ نام آن از منطقه ای به منطقه دیگر فرق می کند، چون سینه به سینه و به گویش محلی منتقل شده است. پس اگر جایی یک قانون قطعی و واحد برای آن دیدید، با احتیاط برخورد کنید. در این مقاله جایگاه این بازی میان بازی های ایرانی، یک بسته قواعد اجرایی روشن و ایمن برای مدرسه و جشنواره، تفاوت آن با بازی های هم خانواده و روش پیدا کردن و ثبت نسخه اصیل شهر خودتان را می خوانید.
کلاچل چل چیست و چرا یک تعریف واحد از آن وجود ندارد
بازی بومی به بازی ای گفته می شود که در یک جامعه محلی شکل گرفته، با ابزار همان منطقه اجرا می شده و قواعدش را مردم آن منطقه به صورت شفاهی به نسل بعد منتقل کرده اند. کلاچل چل هم در همین دسته جای می گیرد. نه باشگاه می خواهد، نه تجهیزات استاندارد و نه زمین خط کشی شده؛ یک محوطه باز، چند وسیله ساده و یک توافق جمعی بر سر قواعد، کل چیزی است که برای شروع لازم است. همین سادگی باعث شده این نوع بازی ها دهه ها در کوچه ها، خرمن گاه ها، حیاط مدرسه های روستایی و زمین های خاکی دوام بیاورند.
اما همین ویژگی، یک مشکل جدی هم ایجاد کرده است. وقتی بازی مکتوب نمی شود، هر راوی آن را همان طور تعریف می کند که در کودکی بازی کرده است. نتیجه این می شود که نام مشترک، الزاما به معنای قواعد مشترک نیست. سه عامل بیش از همه در این تفاوت نقش دارند:
- گویش و تلفظ محلی: نام بازی در زبان محلی یک شکل دارد و وقتی به فارسی نوشته می شود، چند املای متفاوت پیدا می کند.
- ابزار در دسترس: در منطقه ای چوب فراوان است و بازی حول چوب شکل می گیرد؛ در منطقه دیگر سنگ تخت یا توپ پارچه ای مبنای بازی می شود.
- فضای اجرا: بازی ای که در زمین باز روستا با ده نفر اجرا می شده، در حیاط کوچک مدرسه ناچار کوچک سازی و ساده سازی شده است.
نتیجه عملی این وضعیت روشن است: به جای گشتن دنبال «قانون اصلی و قطعی کلاچل چل»، بهتر است نسخه ای را که در منطقه خودتان نقل می شود مبنا بگیرید، آن را مکتوب کنید و اگر لازم شد برای اجرای امروزی، ایمن سازی و یکدست سازی اش کنید. دقیقاً همین کار را در بخش های بعدی این مقاله انجام می دهیم.
نام بازی و دشواری ضبط آن به فارسی
بخش زیادی از نام بازی های محلی ایران یا از صدای برخورد ابزار گرفته شده، یا از فعل اصلی بازی، یا از نام وسیله ای که در بازی به کار می رفته است. این نام ها پیش از آنکه نوشته شوند، فقط شنیده می شدند. به همین دلیل وقتی می خواهید درباره بازی ای مثل کلاچل چل جست وجو کنید، ممکن است با چند ضبط نزدیک به هم روبه رو شوید که همگی به یک بازی اشاره دارند، یا برعکس، با یک نام یکسان که در دو منطقه به دو بازی متفاوت اشاره می کند. توصیه کاربردی این است که هنگام جست وجو یا پرس وجو، به جای تکیه بر املا، ابزار و شکل کلی اجرا را توصیف کنید؛ مثلا بگویید بازی با چوب کوتاه و بلند بوده یا با سنگ و نشانه گذاری زمین. این توصیف، بسیار مطمئن تر از نام، شما را به راوی درست می رساند.
کلاچل چل در نقشه بازی های بومی ایران کجا می ایستد
بازی های محلی ایران را می توان بر اساس مهارت اصلی و نوع ابزار، در چند خانواده دسته بندی کرد. شناخت این خانواده ها کمک می کند بدانید نسخه ای که از کلاچل چل در منطقه شما نقل می شود، به کدام الگوی آشناتر نزدیک است و برای اجرای آن چه تمهیداتی لازم دارید.
| خانواده بازی | نمونه های شناخته شده | مهارت اصلی | ابزار معمول |
|---|---|---|---|
| چوب و ضربه | الک دولک، چلیک بازی | هماهنگی چشم و دست، زمان بندی ضربه | یک چوب بلند و یک چوب کوتاه |
| هدف زنی و پرتاب | هفت سنگ، یه قل دو قل | دقت پرتاب، تقسیم کار گروهی | سنگ تخت یا سنگ ریزه |
| تعقیب و گریز | گرگم به هوا، وسطی | چابکی، جاخالی، سرعت واکنش | توپ نرم یا بدون ابزار |
| تعادل و پرش | لی لی، طناب بازی | تعادل، ریتم، استقامت | گچ، طناب |
| آوازی و نمایشی | عمو زنجیرباف، اتل متل | حافظه، ریتم کلامی، نقش پذیری | معمولا بدون ابزار |
برای اینکه بدانید روایت محلی کلاچل چل به کدام خانواده نزدیک تر است، سه پرسش ساده کافی است. نخست، ابزار اصلی بازی چیست و آیا ضربه زدن محور کار است یا پرتاب کردن یا دویدن. دوم، امتیاز چگونه به دست می آید؛ با زدن هدف، با پیمودن مسافت، با گرفتن حریف یا با رسیدن به خط پایان. سوم، بازی نوبتی است یا همه بازیکنان همزمان درگیرند. پاسخ این سه پرسش، تقریحا جای بازی را روی نقشه بالا مشخص می کند و به شما می گوید چه نوع زمین، چه فاصله ایمنی و چه شیوه داوری ای لازم دارید.
ابزار، زمین و تعداد نفرات در نسخه اجرایی
بسته ابزاری که در ادامه پیشنهاد می شود، برای اجرای ایمن یک بازی گروهی از خانواده چوب و ضربه در مدرسه، اردو و جشنواره طراحی شده است. اصل مهم این است که هیچ کدام از این وسایل هزینه محسوسی ندارند و بیشترشان با امکانات معمول یک مدرسه یا حتی وسایل دورریز خانه قابل تهیه اند.
| مورد | مشخصات پیشنهادی | جایگزین ایمن تر |
|---|---|---|
| چوب دستی | طول ۶۰ تا ۸۰ سانتی متر، قطر کم، سطح صاف و بدون تراشه | چوب پلاستیکی توخالی یا لوله فومی |
| قطعه کوچک | طول حدود ۱۵ سانتی متر با دو سر گرد شده | قطعه فومی سبک یا توپ پارچه ای کوچک |
| زمین | مستطیل حدود ۱۵ در ۸ متر، سطح صاف و بدون سنگ ریزه | سالن ورزشی یا حیاط آسفالت با ابزار فومی |
| نشانه گذاری | دایره شروع به شعاع یک متر، خط امن در فاصله ۱۰ متر | نوار چسب کاغذی یا مخروط پلاستیکی |
| نفرات | دو گروه ۴ تا ۶ نفره به همراه یک داور | برای گروه کوچک، دو نفره با نوبت های کوتاه تر |
پیش از هر اجرا، ابزار را با دست بررسی کنید. چوب ترک خورده، چوبی که سر آن تیز شده و چوبی که در برخورد قبلی خم شده، باید کنار گذاشته شود. بیشتر آسیب های این دسته بازی ها نه از قواعد بازی، بلکه از ابزار فرسوده و زمین ناهموار می آید.
قواعد گام به گام نسخه اجرایی پیشنهادی
آنچه در این بخش می خوانید، بازسازی یک نسخه تاریخی و مستند از کلاچل چل نیست. این یک الگوی اجرایی روشن و ایمن سازی شده است که بر پایه ساختار آشنای بازی های چوب و ضربه ایرانی تنظیم شده تا معلم ها، مربیان و برگزارکنندگان جشنواره بتوانند بدون ابهام آن را اجرا کنند. اگر روایت محلی منطقه شما با این الگو تفاوت دارد، روایت محلی را مبنا بگیرید و فقط بخش های مربوط به ایمنی را از این فهرست اضافه کنید.
آماده سازی پیش از شروع
زمین را از سنگ، شیشه و چاله پاک کنید و مرزها را با نشانه های قابل دید مشخص کنید. یک ناحیه امن برای بازیکنان منتظر در نظر بگیرید که دست کم چند متر از دایره ضربه فاصله داشته باشد؛ بیشترین برخوردهای ناخواسته دقیقا در همین ناحیه رخ می دهد. سپس دو گروه را با قرعه مشخص کنید و توضیح دهید که گروه ضربه زننده امتیاز جمع می کند و گروه میدانی تلاش می کند او را بسوزاند. پیش از شروع واقعی، یک نوبت نمایشی بدون امتیاز اجرا کنید تا همه، مسیر پرواز قطعه کوچک و محل ایستادن خودشان را ببینند.
روند اجرای بازی
- نخستین بازیکن گروه ضربه زننده وارد دایره شروع می شود و قطعه کوچک را روی لبه دایره، روی زمین، قرار می دهد.
- با چوب دستی یک ضربه کنترل شده به قطعه کوچک می زند تا به سمت میدان پرتاب شود. ضربه باید رو به جلو و پایین تر از سطح کمر باشد.
- بازیکنان گروه میدانی تلاش می کنند قطعه را پیش از فرود در هوا بگیرند. گرفتن قطعه در هوا یعنی سوختن ضربه زننده.
- اگر قطعه گرفته نشد، از لبه دایره تا محل فرود اندازه گیری می شود. واحد اندازه گیری، طول همان چوب دستی است و هر طول کامل، یک امتیاز محسوب می شود.
- هر بازیکن تا سه بار سوختن، نوبت خود را ادامه می دهد. با سومین سوختن، نوبت به بازیکن بعدی گروه می رسد.
- وقتی همه بازیکنان گروه اول نوبت خود را تمام کردند، جای دو گروه عوض می شود.
- بازی در دو نیمه برگزار می شود و گروهی که مجموع امتیاز بیشتری داشته باشد برنده است. در صورت تساوی، یک نوبت تک ضربه ای تعیین کننده اجرا می شود.
خطاهایی که باید از قبل توافق شوند
- ضربه زدن در ارتفاع بالاتر از کمر یا در جهت بازیکنان به جای جهت میدان.
- پرتاب کردن چوب دستی از دست، به هر دلیل و در هر شرایطی.
- خروج پا از دایره شروع هنگام ضربه.
- ورود بازیکن میدانی به محدوده ضربه پیش از فرود قطعه.
- هل دادن، گرفتن لباس یا سد کردن مسیر دویدن حریف.
- جادار کردن قطعه کوچک در نقطه ای که خارج از مرزهای توافق شده زمین باشد.
جدول امتیازدهی پیشنهادی
| رخداد | نتیجه | توضیح داوری |
|---|---|---|
| فرود آزاد قطعه در میدان | به ازای هر طول چوب، یک امتیاز | اندازه گیری از لبه دایره تا نقطه فرود |
| گرفتن قطعه در هوا | یک سوختن برای ضربه زننده | بدون امتیاز برای گروه میدانی |
| خطای ضربه | لغو نوبت و یک سوختن | تکرار خطای ایمنی به اخراج موقت می انجامد |
| خروج قطعه از مرز زمین | بدون امتیاز، بدون سوختن | ضربه بعدی از همان نوبت ادامه می یابد |
| پایان نیمه | تعویض زمین دو گروه | برای برابر شدن شرایط نور و باد |
پیشنهاد می شود پیش از شروع، همین جدول را روی یک برگه بنویسید و کنار زمین نصب کنید. تجربه اجرای بازی های محلی نشان می دهد بیشتر اختلاف ها نه بر سر مهارت، بلکه بر سر تعریف نشدن دقیق امتیاز و خطا پیش می آید. یک برگه ساده، جای ده دقیقه بحث را می گیرد.
مقایسه با بازی های هم خانواده
اگر می خواهید بدانید این بازی برای گروه سنی و فضای شما مناسب است یا نه، مقایسه آن با بازی های آشناتر کمک کننده است. جدول زیر تفاوت های کاربردی را نشان می دهد.
| بازی | ابزار اصلی | فضای لازم | نکته ایمنی شاخص |
|---|---|---|---|
| نسخه اجرایی کلاچل چل | چوب بلند و قطعه کوچک | محوطه باز حدود ۱۵ متر | کنترل ارتفاع ضربه و فاصله ناحیه امن |
| الک دولک | چوب بلند و چوب کوتاه | محوطه باز | پرواز چوب کوتاه در ارتفاع صورت |
| هفت سنگ | سنگ های تخت و توپ | محوطه متوسط | برخورد توپ با صورت، جایگزینی با توپ نرم |
| وسطی | توپ | محوطه متوسط تا سالن | شدت پرتاب و برخورد با سر |
| یه قل دو قل | سنگ ریزه | فضای بسیار کوچک | کم تحرک، مناسب فضای بسته |
| لی لی | گچ و سنگ صاف | فضای کوچک | زمین خوردن روی سطح سخت |
برداشت کاربردی از این مقایسه روشن است. بازی های چوبی به فضای باز و نظارت فعال بزرگ تر نیاز دارند، در حالی که بازی های نشسته و کم ابزار مثل یه قل دو قل را می توان در فضای بسته هم اجرا کرد. اگر گروه شما پرجمعیت است و فضای کافی ندارید، اجرای همزمان چند ایستگاه کوچک، بسیار کم خطرتر از فشرده کردن یک بازی پرتحرک در حیاط کوچک است.
ایمنی؛ بخشی که نباید سرسری گرفته شود
در بازی هایی که ابزار پرتاب شونده دارند، ایمنی یک پیوست تشریفاتی نیست؛ بخشی از خود قواعد است. اگر این موارد را به عنوان قانون بازی و نه توصیه اخلاقی معرفی کنید، بچه ها هم آن را جدی می گیرند.
- پیش از هر نوبت، مسیر پرواز قطعه را نگاه کنید و مطمئن شوید کسی در آن مسیر نایستاده است.
- ناحیه امن بازیکنان منتظر را با نشانه فیزیکی مشخص کنید، نه فقط با توضیح شفاهی.
- ارتفاع ضربه را به پایین تر از کمر محدود کنید و این محدودیت را دلیل توقف بازی قرار دهید.
- از کفش بسته و بندبسته استفاده شود؛ صندل و دمپایی در دویدن های ناگهانی خطر پیچ خوردگی مچ را بالا می برد.
- برای کودکان زیر ده سال، به جای چوب سخت از قطعه فومی یا توپ پارچه ای استفاده کنید.
- در هوای گرم، هر پانزده دقیقه یک وقفه کوتاه برای آب خوردن بگذارید.
- ابزار شکسته یا ترک خورده را همان لحظه از چرخه بازی خارج کنید.
- اگر بازیکنی دچار سرگیجه، تنگی نفس یا درد قفسه سینه شد، بازی را متوقف کنید و وضعیت او را بررسی کنید.
افرادی که سابقه آسیب چشمی، جراحی چشم، مشکل بینایی اصلاح نشده یا بیماری زمینه ای قلبی و مفصلی دارند، باید پیش از شرکت در بازی های پرتابی با پزشک خود مشورت کنند. این متن یک راهنمای عمومی اجرای بازی است و جایگزین ارزیابی پزشکی فردی نیست.
این بازی چه چیزی به بازیکن می دهد
سازمان جهانی بهداشت در رهنمودهای فعالیت بدنی خود در سال ۲۰۲۰ توصیه می کند کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۷ ساله به طور میانگین روزانه ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا شدید داشته باشند و بزرگسالان هفته ای ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط انجام دهند. بازی های محلی پرتحرک، یکی از کم هزینه ترین راه های رسیدن به همین سهم فعالیت هستند، چون برخلاف تمرین ساختاریافته، به تجهیزات، ثبت نام و انگیزه بیرونی زیادی نیاز ندارند.
اثرهای بدنی
دویدن های کوتاه، تغییر جهت ناگهانی، خم و راست شدن برای برداشتن قطعه و ضربه زدن با کنترل، مجموعه ای از حرکت های متنوع را در یک بازی کوتاه کنار هم می گذارد. این تنوع حرکتی، همان چیزی است که در تمرین های یکنواخت معمولا از دست می رود. تکرار منظم چنین الگوهایی به استقامت قلبی و تنفسی و به حفظ دامنه حرکتی مفاصل کمک می کند، به شرط آنکه شدت بازی با سن و آمادگی شرکت کنندگان متناسب باشد.
اثرهای مهارتی و شناختی
ضربه زدن به یک قطعه کوچک متحرک، تمرینی فشرده برای هماهنگی چشم و دست و زمان بندی حرکت است. بازیکن باید در کسری از ثانیه تصمیم بگیرد ضربه بزند یا صبر کند، مسیر پرواز را پیش بینی کند و شدت ضربه را تنظیم کند. در کنار اینها، شمردن امتیازها، به خاطر سپردن نوبت ها و رعایت همزمان چند قانون، حافظه کاری و توجه را هم درگیر می کند. به همین دلیل این بازی ها معمولا برای بچه هایی که با تمرین های تکراری زود خسته می شوند، جذاب ترند.
اثرهای اجتماعی و فرهنگی
در بازی محلی، خبری از داور رسمی و قرارداد نیست؛ خود بچه ها باید بر سر قواعد توافق کنند، اختلاف را حل کنند، نوبت را رعایت کنند و باخت را بپذیرند. همین فرایند چانه زنی، تمرین عملی مهارت های اجتماعی است. بعد فرهنگی ماجرا هم کم اهمیت نیست: بازی ای که نامش به گویش محلی است، آخرین حلقه اتصال نسل جدید به واژه ها، آوازها و شیوه بازی نسل قبل است. وقتی پدربزرگی قواعد بازی کودکی اش را برای نوه توضیح می دهد، چیزی منتقل می شود که در هیچ کلاس رسمی ای آموزش داده نمی شود.
آنچه در این بخش آمد، اثرهای عمومی بازی های حرکتی گروهی است، نه نتیجه یک پژوهش اختصاصی روی کلاچل چل. تا زمانی که مطالعه ای مشخص روی همین بازی منتشر نشده، نسبت دادن اثر درمانی یا عدد دقیق به آن درست نیست.
اجرای بازی در مدرسه، جشنواره و دورهمی خانوادگی
برای اینکه بازی از حالت توضیح شفاهی خارج شود و واقعا اجرا شود، یک برنامه زمانی مشخص لازم دارید. الگوی زیر برای یک جلسه ۴۵ دقیقه ای طراحی شده و در زنگ ورزش، اردو و برنامه های فرهنگی قابل استفاده است.
| مرحله | زمان | کار اصلی |
|---|---|---|
| گرم کردن | ۵ دقیقه | دویدن آرام، چرخش شانه و مچ، کشش پویا |
| معرفی و نمایش | ۵ دقیقه | توضیح پیشینه محلی و اجرای یک نوبت نمایشی |
| تمرین آزاد | ۵ دقیقه | ضربه های آزمایشی بدون امتیاز |
| بازی اصلی | ۲۰ دقیقه | دو نیمه با تعویض زمین و گروه |
| جمع بندی | ۵ دقیقه | اعلام امتیاز، گفت وگو درباره قواعد |
| سرد کردن | ۵ دقیقه | راه رفتن، کشش ایستا، جمع آوری ابزار |
نسخه کودکان ۶ تا ۹ سال
در این گروه سنی، دقت ضربه هنوز پایین است و انتظار اجرای کامل قواعد، بازی را متوقف می کند. فاصله ضربه را کوتاه کنید، ابزار را تماما فومی کنید، شمارش امتیاز را ساده کنید و به جای اندازه گیری دقیق، از سه سطح کیفی نزدیک، متوسط و دور استفاده کنید. مهم تر از برنده شدن، این است که هر کودک در هر نوبت دست کم یک ضربه موفق بزند.
نسخه نوجوان و بزرگسال
برای این گروه می توانید اندازه گیری دقیق، جدول امتیاز رسمی و داوری سخت گیرانه را اضافه کنید. افزودن یک مرحله حذفی و ثبت نتایج در یک جدول دوره ای، انگیزه رقابت را بالا می برد. در جمع های بزرگسال، حتما گرم کردن را جدی بگیرید؛ آسیب های کشیدگی عضله در افرادی که مدت ها فعالیت شدید نداشته اند، در همین دقایق اول رخ می دهد.
فضای کوچک و مشارکت همه
اگر فضای باز ندارید، به جای حذف بازی، آن را تغییر دهید. با توپ پارچه ای و پرتاب زیرشانه به جای ضربه چوبی، می توان همان منطق نوبت و امتیاز را در فضای کوچک تر حفظ کرد. برای شرکت کنندگانی که تحرک محدود دارند هم نقش های واقعی تعریف کنید: داور خط، امتیازشمار، مسئول اندازه گیری یا پرتاب کننده از حالت نشسته. بازی محلی وقتی زنده می ماند که همه بتوانند به شکلی در آن سهم داشته باشند.
چگونه نسخه اصیل شهر خودتان را پیدا و ثبت کنیم
این بخش، کاربردی ترین قسمت مقاله برای کسی است که می خواهد بازی را نه فقط بخواند، بلکه زنده نگه دارد. مستندسازی یک بازی محلی کار پیچیده ای نیست، اما به دقت و حوصله نیاز دارد.
- راوی درست را پیدا کنید. سراغ سالمندان محله، معلمان بازنشسته روستا و کسانی بروید که کودکی شان را در همان منطقه گذرانده اند. یک راوی که خودش بازی کرده، از ده شنونده ارزشمندتر است.
- بگذارید آزاد تعریف کند. پیش از پرسیدن سوال های دقیق، از او بخواهید یک خاطره کامل از بازی تعریف کند. جزئیاتی که در جریان خاطره می آید، معمولا در پاسخ به سوال مستقیم گفته نمی شود.
- بازی را بازاجرا کنید. اگر ممکن است، راوی را به محل بازی ببرید و بخواهید حرکت ها را نشان دهد. تفاوت بین «تعریف کردن» و «نشان دادن» در بازی های حرکتی بسیار زیاد است.
- ضبط کنید، با اجازه. صدای راوی، تلفظ نام بازی به گویش محلی و اصطلاحاتی که حین بازی گفته می شده، بخش مهمی از سند است. پیش از ضبط، رضایت او را بگیرید.
- زمین را نقشه کنید. یک طرح دستی با اندازه های تقریبی، محل ایستادن بازیکنان و مسیر حرکت، بعدها از هر توضیح متنی گویاتر خواهد بود.
- دو روایت متفاوت را دور نریزید. اگر دو راوی دو نسخه گفتند، هر دو را ثبت کنید و کنار هم بنویسید. همین تفاوت ها سند تنوع محلی بازی است.
| موضوع | پرسشی که باید از راوی بپرسید |
|---|---|
| نام | نام بازی را با تلفظ محلی تکرار کنید؛ نام دیگری هم داشته است |
| مکان و زمان | در کدام روستا یا محله، در چه فصل و چه ساعتی از روز بازی می شد |
| بازیکنان | چند نفر، چه سنی، دخترانه بود یا پسرانه یا مشترک |
| ابزار | جنس وسیله چه بود، چه کسی آن را می ساخت، اندازه تقریبی اش چقدر بود |
| شروع | با چه قرعه یا متلی گروه ها و نوبت اول تعیین می شد |
| برد و باخت | بازی کی تمام می شد و بازنده چه کاری انجام می داد |
| زبان بازی | چه واژه ها یا آوازهایی هنگام بازی گفته می شد و معنی آنها چیست |
| مناسبت | آیا بازی به جشن، عید یا مراسم خاصی گره خورده بود |
در پایان، برگه ثبت شده را در جایی نگه دارید که دیده شود: آرشیو مدرسه، کتابخانه عمومی شهر، انجمن محلی یا یک صفحه عمومی با ذکر نام راوی و سال تولد او. سندی که نام راوی ندارد، چند سال بعد قابل راستی آزمایی نخواهد بود.
جایگاه رسمی، ثبت و نهادهای متولی
در ایران، فدراسی ورزش های روستایی و بازی های بومی محلی و هیئت های استانی زیرمجموعه آن، متولی اصلی سازمان دهی رقابت ها و آموزش این دسته بازی ها هستند و بسیاری از بازی های محلی از مسیر همین هیئت ها وارد برنامه مدارس و جشنواره ها شده اند. در سطح بین المللی هم کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، آیین ها، بازی ها و کنش های اجتماعی سنتی را در کنار موسیقی و دانش بومی، بخشی از میراث زنده جوامع می داند.
با این حال، درباره وضعیت ثبت رسمی بازی ای با نام کلاچل چل باید محتاط بود. تا زمانی که سند رسمی و قابل استنادی منتشر نشده، درست نیست ادعا کنیم این بازی با همین نام در فهرست ثبت ملی قرار دارد. اگر پیگیر ثبت هستید، مسیر عملی این است که مستندات میدانی جمع آوری شده را به هیئت استانی ورزش های روستایی یا اداره میراث فرهنگی منطقه ارائه کنید و روند را از همان جا پیگیری کنید.
اشتباه های رایج در نقل و اجرای بازی های محلی
- یکی دانستن همه روایت ها و حذف تفاوت های محلی به بهانه ساده سازی.
- نوشتن قواعد بدون ذکر منطقه و راوی، به گونه ای که خواننده تصور کند نسخه قطعی است.
- اجرای بازی با ابزار سخت در گروه سنی پایین، فقط به این دلیل که «قدیمی ها همین طور بازی می کردند».
- تبدیل بازی به نمایش تشریفاتی در جشنواره، بدون آنکه شرکت کنندگان واقعا بازی کنند.
- اندازه نگرفتن زمین و اکتفا به عبارت مبهم «یک زمین معمولی».
- فراموش کردن ثبت اصطلاحات محلی؛ این واژه ها معمولا زودتر از خود قواعد بازی از یاد می روند.
پرسش های متداول
کلاچل چل بازی کدام استان است
انتساب قطعی این نام به یک استان مشخص، بدون سند محلی قابل استناد درست نیست. بازی های محلی معمولا در چند منطقه با نام های نزدیک اجرا می شده اند. اگر می خواهید خاستگاه نسخه خودتان را بدانید، مطمئن ترین راه پرس وجو از راویان مسن همان منطقه و ثبت محل روایت است.
چرا در منابع مختلف قواعد متفاوتی برای آن نوشته شده است
چون این بازی مکتوب نبوده و شفاهی منتقل شده است. هر نویسنده یک روایت محلی را شنیده و همان را به عنوان قاعده کلی ثبت کرده است. تفاوت.rules در این دسته بازی ها یک خطا نیست، بخشی از ماهیت آنهاست.
حداقل چند نفر برای اجرای بازی لازم است
نسخه اجرایی پیشنهادی این مقاله با دو گروه چهارنفره به خوبی اجرا می شود، اما با چهار نفر هم قابل برگزاری است، به شرط آنکه نوبت ها کوتاه تر شوند و اندازه زمین کوچک شود.
آیا می توان آن را در آپارتمان بازی کرد
نسخه چوبی و پرتابی، خیر. اما منطق نوبت، هدف گیری و امتیاز را می توان با توپ پارچه ای و پرتاب آرام به یک هدف مشخص، در فضای کوچک بازآفرینی کرد. در فضای بسته، اولویت با بازی های نشسته و کم ابزار است.
برای کودکان زیر ده سال چه تغییری لازم است
ابزار سخت را کاملا با نمونه فومی یا پارچه ای جایگزین کنید، فاصله ضربه را کوتاه کنید، ارتفاع ضربه را محدود کنید و سیستم امتیاز را از اندازه گیری دقیق به سه سطح کیفی ساده تغییر دهید.
تفاوت آن با الک دولک چیست
الک دولک یک بازی شناخته شده با ساختار مشخص چوب بلند و چوب کوتاه است. الگوی اجرایی پیشنهادی این مقاله از همان ساختار الهام گرفته، اما نام محلی، جزئیات امتیازدهی و شکل گروه بندی در روایت های محلی می تواند متفاوت باشد. ادعای یکی بودن این دو، بدون سند محلی درست نیست.
آیا این بازی ثبت ملی شده است
در این مقاله چنین ادعایی مطرح نمی شود. برای اطلاع از وضعیت ثبت هر بازی محلی، باید به فهرست های رسمی نهادهای متولی مراجعه کرد و به نقل های بدون سند اکتفا نکرد.
مهم ترین خطر این بازی چیست
برخورد قطعه پرتاب شده با صورت و چشم، و آسیب ناشی از چوب ترک خورده. هر دو با سه اقدام ساده تا حد زیادی کنترل می شوند: محدود کردن ارتفاع ضربه، تعیین ناحیه امن، و بازرسی ابزار پیش از شروع.
از کجا شروع کنیم اگر هیچ راوی ای نمی شناسیم
از مدرسه های قدیمی محله، کتابخانه عمومی، انجمن های محلی و هیئت استانی ورزش های روستایی شروع کنید. معلمان بازنشسته تربیت بدنی معمولا بهترین نقطه شروع هستند، چون هم بازی را می شناسند و هم به راویان دیگر دسترسی دارند.
جمع بندی
کلاچل چل را باید یک نمونه از میراث زنده بازی های محلی ایران دانست، نه یک ورزش استاندارد با کتابچه قواعد واحد. ارزش این بازی در سادگی ابزار، انعطاف قواعد و پیوندش با زبان و خاطره یک منطقه است. اگر دنبال یک قانون قطعی هستید، احتمالا ناامید می شوید؛ اما اگر می خواهید آن را اجرا کنید، تقریبا همه چیز آماده است: یک محوطه باز، چند وسیله ساده، یک بسته قواعد توافق شده و رعایت چند نکته ایمنی که در این مقاله آمد.
پیشنهاد عملی این است که از همین هفته یک قدم کوچک بردارید. اگر معلم یا مربی هستید، الگوی ۴۵ دقیقه ای را در یک جلسه اجرا کنید و بازخورد بچه ها را یادداشت کنید. اگر اهل پژوهش یا صرفا کنجکاوید، سراغ یک راوی مسن بروید، تلفظ نام بازی را به گویش خودش ضبط کنید و برگه ثبت را با نام او کامل کنید. بازی های محلی نه با نوشته شدن در یک مقاله، بلکه با بازی شدن دوباره زنده می مانند.
یادداشت شفافیت: بخش قواعد اجرایی این مقاله، پیشنهاد تحریریه برای اجرای ایمن و یکدست است و ادعای بازسازی نسخه تاریخی ندارد. توصیه های فعالیت بدنی بر پایه رهنمودهای سازمان جهانی بهداشت درباره فعالیت بدنی و رفتار کم تحرک، منتشر شده در سال ۲۰۲۰، و اشاره به میراث ناملموس بر پایه کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، مصوب ۲۰۰۳، تنظیم شده است.
اگر روایت محلی متفاوتی از این بازی می شناسید، ثبت نام راوی، منطقه و جزئیات قواعد، ارزشمندترین کاری است که می توانید برای زنده ماندن آن انجام دهید.